Instrukcja organizacji bezpiecznej pracy

Instrukcja organizacji bezpiecznej pracy w przedsiębiorstwie – wymagania prawne i organizacja prac

Instrukcja organizacji bezpiecznej pracy stanowi jeden z podstawowych elementów systemu zarządzania bezpieczeństwem pracy w przedsiębiorstwie. Dokument ten określa zasady przygotowania, organizacji oraz prowadzenia prac, które ze względu na charakter wykonywanych czynności mogą stwarzać podwyższone ryzyko dla zdrowia lub życia pracowników.

Obowiązek określenia zasad wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych wynika z przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca jest zobowiązany do ustalenia wykazu prac szczególnie niebezpiecznych występujących w zakładzie pracy oraz do opracowania zasad ich bezpiecznego wykonywania. Jednym z dokumentów służących realizacji tego obowiązku jest instrukcja organizacji bezpiecznej pracy.

W praktyce dokument ten pełni funkcję organizacyjną oraz techniczną – określa sposób przygotowania miejsca pracy, zasady dopuszczania pracowników do wykonywania prac, wymagania dotyczące kwalifikacji personelu oraz procedury postępowania w sytuacjach awaryjnych.

Instrukcja organizacji bezpiecznej pracy przy urządzeniach energetycznych

Szczególne znaczenie w przedsiębiorstwach przemysłowych ma instrukcja organizacji bezpiecznej pracy przy urządzeniach energetycznych. Dokument ten określa zasady wykonywania prac przy instalacjach energetycznych oraz sposób organizacji prac eksploatacyjnych.

Wymagania dotyczące prowadzenia prac przy urządzeniach energetycznych zostały określone w § 33 Rozporządzenia Ministra Energii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (tekst jednolity: Obwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 8 czerwca 2021 r., Dz.U. 2021 poz. 1210):

„Prace przy urządzeniach energetycznych prowadzi się zgodnie z instrukcją organizacji bezpiecznej pracy, opracowaną przez pracodawcę, zawierającą w szczególności:

1. wskazanie pracodawcy lub pracodawców wraz z zakresem ich odpowiedzialności;
2. określenie funkcji:
   a) poleceniodawcy wraz z wymaganym zakresem jego kwalifikacji oraz zakresem upoważnienia do wydawania poleceń pisemnych,
   b) koordynującego wraz z wymaganym zakresem jego kwalifikacji i obowiązków,
   c) dopuszczającego wraz z wymaganym zakresem jego kwalifikacji i obowiązków,
   d) kierującego zespołem wraz z wymaganym zakresem jego kwalifikacji i obowiązków;
3. określenie zasad:
   a) wyznaczania koordynatora, o którym mowa w art. 208 Kodeksu pracy,
   b) rejestrowania, wydawania, przekazywania, obiegu i przechowywania poleceń pisemnych,
   c) łączenia funkcji przy wykonywaniu prac eksploatacyjnych,
   d) ewidencjonowania i okresowych badań sprzętu ochronnego elektroizolacyjnego oraz sprzętu do sprawdzania obecności napięcia,
   e) rejestrowania czynności i wymagań organizacji prac eksploatacyjnych wykonywanych na polecenie pisemne;
4. określenie wykazu prac pomocniczych przy urządzeniach energetycznych, które mogą być wykonywane przez osoby niebędące osobami uprawnionymi;
5. określenie zasad organizacji i nadzoru prac;
6. określenie warunków i nadzoru bezpiecznego prowadzenia prac przy urządzeniach elektroenergetycznych wymagających użycia sprzętu zmechanizowanego;
7. określenie zasad organizacji oraz środków ochronnych stosowanych podczas prac pod napięciem, jeżeli takie prace są przewidziane;
8. określenie zasad organizacji wykonywania prac na dwóch poziomach jednocześnie, jeżeli takie prace są przewidziane;
9. określenie wzoru polecenia pisemnego;
10. określenie rodzaju zmian, jakie mogą być wprowadzane w poleceniu pisemnym oraz trybu ich wprowadzania.”

Organizacja prac przy urządzeniach energetycznych

Prace przy urządzeniach energetycznych należą do prac o podwyższonym ryzyku zawodowym. Z tego względu ich wykonywanie wymaga odpowiedniego przygotowania miejsca pracy oraz właściwej organizacji działań pracowników.

Do podstawowych elementów organizacji bezpiecznej pracy należą między innymi:

• przygotowanie miejsca pracy,
• wyłączenie urządzeń z ruchu,
• zabezpieczenie instalacji przed przypadkowym uruchomieniem,
• oznakowanie miejsca prowadzenia prac,
• zastosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej i zbiorowej.

Prawidłowa organizacja prac pozwala ograniczyć ryzyko wypadków oraz zapewnić bezpieczne warunki wykonywania czynności eksploatacyjnych.

Rodzaje poleceń wykonywania prac

Przepisy rozporządzenia określają również sposób organizacji prac w zależności od poziomu ryzyka oraz charakteru wykonywanych czynności.

W praktyce wyróżnia się trzy podstawowe tryby wykonywania prac:

Prace na polecenie pisemne

Ten tryb stosowany jest w przypadku prac o podwyższonym ryzyku, w szczególności przy urządzeniach energetycznych znajdujących się pod napięciem lub w instalacjach o dużym znaczeniu dla bezpieczeństwa systemu energetycznego.

Polecenie pisemne określa między innymi:

• miejsce wykonywania pracy,
• zakres wykonywanych czynności,
• osoby odpowiedzialne za przygotowanie i nadzór nad pracami,
• środki bezpieczeństwa, które należy zastosować.

Prace bez polecenia

Rozporządzenie dopuszcza również wykonywanie niektórych prac bez polecenia. Dotyczy to zazwyczaj czynności rutynowych wykonywanych przez pracowników obsługi w ramach normalnej eksploatacji urządzeń.

Organizacja prac na polecenie zgodnie z § 33 Rozporządzenia Ministra Energii w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych

Istotnym elementem organizacji prac przy urządzeniach energetycznych jest system wykonywania prac na polecenie, w szczególności w formie polecenia pisemnego.

Prace stwarzające możliwość wystąpienia szczególnego zagrożenia dla życia i zdrowia pracowników powinny być wykonywane na podstawie polecenia pisemnego, zgodnie z zasadami określonymi w instrukcji organizacji bezpiecznej pracy oraz wymaganiami obowiązujących przepisów.

Zgodnie z § 30 Rozporządzenia Ministra Energii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (tekst jednolity: Dz.U. 2021 poz. 1210):

„Prace eksploatacyjne przy urządzeniach energetycznych prowadzi się na polecenie pisemne, chyba że instrukcja organizacji bezpiecznej pracy dopuszcza wykonywanie określonych prac bez polecenia pisemnego.”

W ramach organizacji prac wykonywanych na polecenie wyznacza się osoby odpowiedzialne za przygotowanie, prowadzenie oraz nadzorowanie prac. W szczególności są to funkcje:
• poleceniodawcy,
• koordynującego,
• dopuszczającego,
• kierującego zespołem,
• koordynatora

Wyznaczenie tych funkcji umożliwia właściwe przygotowanie miejsca pracy, określenie warunków bezpiecznego wykonania robót oraz zapewnienie skutecznego nadzoru nad ich przebiegiem, a także jednoznaczne przypisanie odpowiedzialności za organizację, realizację i kontrolę prac na poszczególnych etapach ich wykonywania.

Znaczenie instrukcji organizacji bezpiecznej pracy

Instrukcja organizacji bezpiecznej pracy stanowi ważny element systemu bezpieczeństwa pracy w przedsiębiorstwie. Dokument ten umożliwia uporządkowanie zasad prowadzenia prac stwarzających podwyższone ryzyko oraz zapewnia zgodność działań pracowników z obowiązującymi przepisami prawa.

Prawidłowo opracowana instrukcja organizacji bezpiecznej pracy pozwala ograniczyć ryzyko wypadków przy pracy, poprawić organizację prac eksploatacyjnych.

W praktyce instrukcja ta jest również jednym z dokumentów weryfikowanych podczas kontroli organów nadzoru, takich jak Państwowa Inspekcja Pracy.

Najczęstsze błędy w instrukcjach organizacji bezpiecznej pracy

W praktyce audytów bezpieczeństwa technicznego często spotyka się instrukcje organizacji bezpiecznej pracy, które nie w pełni odpowiadają wymaganiom przepisów.

Do najczęściej występujących problemów należą między innymi:

• brak określenia ról organizacyjnych wymaganych w §33 rozporządzenia,
• brak procedur wykonywania prac na polecenie pisemne,
• brak wykazu osób upoważnionych do wykonywania prac eksploatacyjnych,
• zbyt ogólny opis zasad przygotowania miejsca pracy,
• brak aktualizacji instrukcji po zmianach w instalacji lub organizacji pracy.

Prawidłowo opracowana instrukcja organizacji bezpiecznej pracy powinna jasno określać zasady przygotowania miejsca pracy, odpowiedzialność poszczególnych osób oraz sposób prowadzenia prac w warunkach bezpiecznych.

Podstawa prawna

Zasady opracowywania instrukcji organizacji bezpiecznej pracy oraz organizacji prac przy urządzeniach energetycznych wynikają z przepisów prawa pracy oraz przepisów szczegółowych dotyczących bezpieczeństwa eksploatacji urządzeń i instalacji energetycznych.

Najważniejsze regulacje w tym zakresie obejmują:

Kodeks pracy

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy

W szczególności:
• art. 207 § 2 – obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
• art. 215–217 – wymagania dotyczące bezpieczeństwa urządzeń technicznych
• art. 237⁴ – obowiązek wydawania instrukcji i wskazówek dotyczących BHP

Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r.

W szczególności:
• § 80 – obowiązek ustalenia wykazu prac szczególnie niebezpiecznych
• § 81 – obowiązek określenia szczegółowych zasad ich bezpiecznego wykonywania

Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych

Rozporządzenie Ministra Energii z dnia 28 sierpnia 2019 r.

W szczególności:
• § 3 – podział urządzeń energetycznych
• § 5 – wymagania dotyczące osób wykonujących prace przy urządzeniach energetycznych
• § 30 – wykonywanie prac na polecenie
• § 33 – instrukcja organizacji bezpiecznej pracy
• § 34–36 – zasady wykonywania prac na polecenie pisemne, ustne lub bez polecenia

Rozporządzenie w sprawie kwalifikacji energetycznych

Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r.

W szczególności:
• § 4 – zakres prac eksploatacyjnych