Wyłącznik awaryjny STOP – gdzie powinien się znajdować i jak działać?

Wyłącznik awaryjny STOP – gdzie powinien się znajdować i jak działać?

Czy czerwony grzybek na maszynie zawsze zapewnia bezpieczeństwo?

Wyłącznik awaryjny STOP (Emergency Stop, E-STOP) jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów bezpieczeństwa maszyn. W praktyce przemysłowej często spotyka się jednak błędne przekonanie, że jego obecność automatycznie oznacza zgodność maszyny z wymaganiami przepisów.

Nic bardziej mylnego.

Sam wyłącznik awaryjny nie eliminuje zagrożeń i nie zastępuje środków ochronnych, takich jak osłony, kurtyny świetlne, skanery laserowe czy blokady bezpieczeństwa. Jego zadaniem jest jedynie umożliwienie jak najszybszego zatrzymania niebezpiecznego procesu w sytuacji zagrożenia.

Podczas audytów bezpieczeństwa bardzo często spotykamy maszyny wyposażone w wyłączniki awaryjne, które:

• znajdują się w niewłaściwych miejscach,
• są trudno dostępne,
• nie zatrzymują wszystkich niebezpiecznych ruchów,
• powodują ponowne uruchomienie maszyny po odblokowaniu,
• zostały zamontowane wyłącznie "dla świętego spokoju", bez przeprowadzenia analizy ryzyka.

Takie rozwiązania nie spełniają wymagań obowiązujących przepisów i mogą stwarzać fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Czym jest wyłącznik awaryjny STOP?

Funkcja zatrzymania awaryjnego została zdefiniowana w normie PN-EN ISO 13850, która określa zasady projektowania oraz wymagania dotyczące funkcji E-STOP. Norma podkreśla, że zatrzymanie awaryjne jest środkiem uzupełniającym, a nie podstawowym sposobem ochrony operatora.

Wymóg stosowania urządzeń zatrzymania awaryjnego wynika również z Dyrektywy Maszynowej 2006/42/WE, która w załączniku I określa zasadnicze wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia przy projektowaniu oraz budowie maszyn. Zgodnie z jej zapisami, maszyna powinna być wyposażona w jedno lub więcej urządzeń zatrzymania awaryjnego, jeżeli funkcja ta umożliwia uniknięcie lub ograniczenie istniejącego zagrożenia. Szczegółowe wymagania dotyczące projektowania, działania oraz rozmieszczenia wyłączników awaryjnych określa norma PN-EN ISO 13850.

Kiedy wyłącznik awaryjny jest wymagany?

Przepisy nie nakazują montowania wyłącznika awaryjnego STOP na każdej maszynie.

Dyrektywa Maszynowa 2006/42/WE wskazuje, że urządzenie zatrzymania awaryjnego należy stosować wszędzie tam, gdzie pozwala ono ograniczyć istniejące ryzyko i skrócić czas narażenia operatora na zagrożenie. Jednocześnie przewiduje wyjątki – między innymi w sytuacjach, gdy zastosowanie funkcji zatrzymania awaryjnego nie zwiększa poziomu bezpieczeństwa lub ze względu na charakter maszyny jej wykorzystanie nie jest uzasadnione.

Oznacza to, że decyzja o zastosowaniu funkcji E-STOP zawsze powinna wynikać z przeprowadzonej oceny ryzyka, zgodnie z normą PN-EN ISO 12100.

Gdzie powinien znajdować się wyłącznik awaryjny?

Nie istnieje przepis określający konkretną odległość, np. co 5 czy 10 metrów.

Lokalizacja powinna wynikać z analizy ryzyka oraz ergonomii stanowiska pracy.

Najczęściej wyłącznik powinien znajdować się:

• przy każdym stanowisku operatora,
• przy stanowiskach załadunku i odbioru materiału,
• przy miejscach regulacji maszyny,
• przy stanowiskach konserwacyjnych, jeżeli istnieje możliwość kontaktu z zagrożeniem,
• przy wejściach do dużych linii technologicznych,
• na pulpitach sterowniczych,
• w miejscach umożliwiających szybkie użycie przez osoby postronne.

W przypadku rozbudowanych linii produkcyjnych często stosuje się wiele wyłączników awaryjnych połączonych w jeden obwód bezpieczeństwa.

Istotne jest, aby operator nie musiał pokonywać znacznej odległości ani wykonywać niebezpiecznych ruchów, aby uruchomić zatrzymanie awaryjne.

Dyrektywa Maszynowa 2006/42/WE wymaga, aby urządzenia sterownicze związane z bezpieczeństwem były łatwo rozpoznawalne, dobrze widoczne oraz umożliwiały szybkie podjęcie działania w sytuacji zagrożenia. Szczegółowe wymagania dotyczące rozmieszczenia oraz konstrukcji wyłączników awaryjnych określa norma PN-EN ISO 13850.

Jak powinien wyglądać wyłącznik awaryjny?

Normy jednoznacznie określają jego charakterystyczny wygląd.

Najczęściej spotykane rozwiązanie to:

• czerwony przycisk typu grzybek,
• żółte tło,
• mechaniczne zatrzaśnięcie po wciśnięciu,
• odblokowanie poprzez obrót lub pociągnięcie.

Takie wykonanie umożliwia natychmiastowe rozpoznanie funkcji urządzenia nawet osobie, która nie zna danej maszyny.

Jak powinien działać wyłącznik STOP?

Po jego naciśnięciu powinno nastąpić możliwie szybkie zatrzymanie niebezpiecznego procesu.

Jednocześnie funkcja zatrzymania awaryjnego nie może powodować nowych zagrożeń.

Przykładowo:

✔ należy zatrzymać ruch narzędzia,

✔ wyłączyć napęd,

✔ zatrzymać transport materiału,

ale jednocześnie nie można doprowadzić do:

• upadku ciężkiego elementu,
• utraty podciśnienia utrzymującego detal,
• uwolnienia zgromadzonej energii,
• przewrócenia robota,
• innych niekontrolowanych ruchów.

Dlatego sposób działania funkcji E-STOP zawsze powinien wynikać z analizy ryzyka.

Czy wyłącznik STOP zawsze odcina zasilanie?

To jeden z najczęściej powielanych mitów.

Nie.

Normy nie wymagają, aby zatrzymanie awaryjne zawsze powodowało całkowite odłączenie zasilania elektrycznego.

W wielu przypadkach pozostawienie zasilania jest wręcz konieczne dla:

• działania sterownika bezpieczeństwa,
• hamulców elektromagnetycznych,
• układów monitorowania,
• wentylacji,
• systemów utrzymujących bezpieczny stan maszyny.

Najważniejsze jest osiągnięcie bezpiecznego stanu, a nie samo odłączenie energii.

Czy odblokowanie wyłącznika powoduje ponowny rozruch?

Nie.

To jeden z podstawowych wymagań zarówno Rozporządzenia (UE) 2023/1230, jak i PN-EN ISO 13850.

Odblokowanie wyłącznika:

✔ umożliwia ponowne uruchomienie,

✖ nie może samoczynnie uruchomić maszyny.

Rozruch musi nastąpić dopiero po świadomym użyciu odpowiedniego elementu sterowniczego (np. przycisku START).

Czy wyłącznik awaryjny zastępuje inne zabezpieczenia?

Absolutnie nie.

Zarówno Dyrektywa Maszynowa 2006/42/WE, jak i norma PN-EN ISO 13850 jednoznacznie wskazują, że funkcja zatrzymania awaryjnego stanowi uzupełnienie pozostałych środków ochronnych, a nie ich zamiennik.

Nie można więc uznać maszyny za bezpieczną wyłącznie dlatego, że posiada czerwony przycisk STOP.

Jeżeli istnieje możliwość kontaktu operatora z elementami niebezpiecznymi, konieczne mogą być m.in.:

• osłony stałe,
• osłony z blokadą,
• kurtyny świetlne,
• skanery bezpieczeństwa,
• maty bezpieczeństwa,
• sterowanie oburęczne,
• ograniczenie prędkości,
• odpowiednio zaprojektowany układ sterowania bezpieczeństwa.

Najczęściej spotykane błędy

Podczas audytów bezpieczeństwa regularnie spotykamy następujące nieprawidłowości:

• wyłącznik zasłonięty elementami maszyny,
• brak wyłącznika przy stanowisku operatora,
• zbyt mała liczba wyłączników na długiej linii technologicznej,
• możliwość automatycznego ponownego uruchomienia po odblokowaniu,
• zatrzymywanie jedynie części niebezpiecznych ruchów,
• uszkodzone lub zablokowane przyciski,
• stosowanie wyłączników niespełniających wymagań bezpieczeństwa,
• brak okresowych testów funkcjonalnych.

Każda z tych sytuacji może znacząco obniżyć poziom bezpieczeństwa pracy.

Jak sprawdzić, czy wyłącznik STOP działa prawidłowo?

Podczas oceny bezpieczeństwa warto zweryfikować:

• czy znajduje się w odpowiednim miejscu,
• czy jest łatwo dostępny,
• czy jest dobrze widoczny,
• czy zatrzymuje wszystkie wymagane funkcje,
• czy nie powoduje nowych zagrożeń,
• czy pozostaje zablokowany po naciśnięciu,
• czy odblokowanie nie uruchamia maszyny,
• czy układ bezpieczeństwa został zwalidowany,
• czy wykonywane są okresowe testy działania.

Podsumowanie

Wyłącznik awaryjny STOP jest jednym z najważniejszych elementów systemu bezpieczeństwa maszyny, jednak jego skuteczność zależy od prawidłowego zaprojektowania całej funkcji zatrzymania awaryjnego.

Samo zamontowanie czerwonego przycisku nie oznacza, że maszyna spełnia wymagania przepisów. Lokalizacja urządzenia, sposób jego działania, integracja z układem sterowania oraz zgodność z analizą ryzyka mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa operatorów.

Jeżeli mają Państwo wątpliwości, czy wyłączniki awaryjne w użytkowanych maszynach spełniają wymagania obowiązujących przepisów i norm, warto przeprowadzić profesjonalny audyt bezpieczeństwa. Pozwala on wykryć nieprawidłowości, ograniczyć ryzyko wypadków oraz dostosować maszyny do obowiązujących wymagań prawnych.